Systematyka
Rząd: brodzące (Ciconiiformes)
Rodzina: bocianowate (Ciconiidae)
Gatunek: bocian biały (Ciconia ciconia)

Charakterystyka
Bocian biały to duży ptak brodzący. Najbardziej charakterystyczne są: czarno-białe upierzenie (czarne są lotki), długi czerwony dziób i długie czerwone nogi. Szyja długa, w locie wyciągnięta do przodu. Skóra wokół oczu czarna, tęczówka ciemnobrązowa lub szara. Samce są przeważnie nieco większe od samic. Ptaki młodociane mają czarny dziób (przechodzący z czasem w jasno czerwony) i brązowoszare nogi. Tęczówka oka młodych jest brązowa. Pisklęta są pokryte białym gęstym puchem.
Bocian potrafi latać aktywnie, miarowo uderzając skrzydłami 120-130 razy na minutę lub 1,75 razy na sekundę. Lot taki pozwala na pokonywanie kilkukilometrowych dystansów, zwłaszcza nisko nad ziemią. Jednak na dłuższych odcinkach wykorzystywany jest głównie lot szybowcowy. Ptak wznosi się w powietrze, szeroko rozkłada skrzydła i wykorzystując najlżejsze prądy ciepłego powietrza szybuje w powietrzu. W ciągu kilku minut kołując w tzw. kominach termicznych potrafi osiągnąć granicę widzialności. Lecące grupy ptaków przemieszczają się na wysokości wielu setek metrów nad ziemią a normalny pułap wynosi 1000-2500 m. Lądując ptak początkowo wygina łukowato skrzydła, wysuwa nogi i unosi nieco głowę i w takiej pozycji, wykonując wspaniałe ewolucje, w ciągu kilkunastu sekund potrafi z ogromnej wysokości znaleźć się tuż nad gniazdem, czy żerowiskiem. Przed samym lądowaniem kilka energicznych uderzeń skrzydłami powoduje ostateczne wytracenie prędkości i ptak spokojnie siada w upatrzonym miejscu. Najstarszy zaobrączkowany bocian biały miał w chwili śmierci obrączkę założoną 39 lat wcześniej. Inny dożył 33 lat i rok wcześniej pomyślnie wyprowadził lęg. W niewoli jeden osobnik dożył 35 lat.

Wielkość
długość ciała 95–130 cm
długość ogona 24–26 cm
długość dzioba: 16-20 cm
rozpiętość skrzydeł 155–220 cm
wysokość ok. 80 cm
waga 2,3–4,4 kg.

Pokarm
Według klasyfikacji ekologicznej bocian biały jest „mało wyspecjalizowanym drapieżnikiem”. Jego pokarm stanowią wyłącznie zwierzęta i to należące do bardzo różnych grup systematycznych, od pijawek i dżdżownic po drobne ssaki. Skład pokarmu bocianiego zmienia się w zależności od rejonu, pory i panujących warunków, w tym pogody, dlatego pełne menu zawierałoby grubo ponad setkę pozycji. Nie mając zębów, bociany – jak wiele innych ptaków - połykają swe ofiary w całości i potem wyrzucają zbite w kulkę niestrawione resztki. Są to tzw. wypluwki, w których można znaleźć sierść, kostki, zęby, pancerze chitynowe i inne fragmenty złowionych ofiar. Na tej podstawie można określić dietę ptaków. Drobne ssaki, głównie norniki czy ryjówki, stanowią bardzo ważny składnik pokarmu. Specyficzną zdobyczą są krety. Bociany zabijają je uderzeniem dzioba, gdy tylko zauważą ruch ziemi. Kret jest za duży, żeby go połknąć, więc bocian musi oddziobać mu przednie łapy z pazurami. A i wtedy połknięcie kreta jest trudne i bocian robi to z dużym wysiłkiem. Ptaki są łapane przez bociany stosunkowo rzadko. Dotyczy to w pierwszej kolejności piskląt z gniazd naziemnych. W okresie wylotu młodych ptaków z gniazd, bociany łapią czasami podloty (słabo latające młode). Niekiedy bociany odkrywają możliwość żerowania na wiejskim podwórku i potrafią sprawnie wyłapywać kurczęta i kaczęta. Gady stanowią tylko uzupełniający składnik pokarmu bocianów. Złapanego, nawet dużego zaskrońca potrafi bocian połknąć, choć miewa trudności z kolejnymi przesunięciami przez przełyk tak długiej ofiary. Płazy łowione są obecnie zdecydowanie rzadziej, niż w przeszłości i powszechne mniemanie o „boćku co łowi żabki” odnosi się do sytuacji z czasów, kiedy płazów było w środowisku polskim dużo więcej. Oczywiście bociany dalej łowią płazy, głównie najliczniejsze żaby brunatne: trawną i moczarową. Żaby zielone, jak żaba wodna, śmieszka czy jeziorkowa są zjadane mniej chętnie. Jeszcze rzadziej łowione są pozostałe gatunki, jak kumaki i ropuchy. Żaby są obecnie pokarmem uzupełniającym. W rejonach stawów hodowlanych jak i rzek podgórskich, udział ryb w diecie bociana białego może być znaczny. Istotne znaczenie ma wielkość ryb, ponieważ bocian może połknąć tylko sztuki małe lub średnie, a dodatkowo jest on znacznie mniej sprawny w łowieniu niż bocian czarny. W stawach rybnych potrafią bociany łowić młode karpie i płocie. W rzekach górskich łowione bywają pstrągi. Stosunkowo często zjadają bociany ryby martwe, w wielu wypadkach zakażone pasożytami, co niekiedy kończyło się nawet śmiercią tych ptaków. Owady należą do najczęściej łowionych ofiar, a ich resztki znajdowane były niemal we wszystkich wypluwkach bocianich. Ze względu na małe wymiary, stanowią one bardzo ważny składnik pokarmu piskląt w pierwszych dniach życia. Do najczęściej łowionych należą pasikoniki i szarańcze oraz chrząszcze, i to zarówno naziemne jak i wodne. Inne bezkręgowce będące istotnym składnikiem pokarmu bociana to dżdżownice, pijawki i mięczaki. Dżdżownice ze względu na swą liczebność i łatwość łowienia są podstawowym składnikiem pokarmu i w pełni zasługują na określenie „bociani chleb powszedni”. Tuż po przylocie mogą one stanowić 90% diety, także dla piskląt są one podstawowym pokarmem. Łowione są na łąkach i w czasie prac polowych, a ich udział spada tylko w okresach suszy. Zjadane przez bociany ślimaki stanowią istotne źródło wapnia – ich muszelki są trawione w przewodzie pokarmowym. Łowione są zarówno ślimaki lądowe jak i wodne, a małże potrafi bocian rozkuć uderzeniami dzioba. W ostatnich latach, bociany pojawiają się na wysypiskach śmieci, gdzie żerują.

Biotop
Bocian biały pierwotnie był gatunkiem bardziej związanym z terenami leśnymi. Obecnie zamieszkuje tereny trawiaste, stepy, sawanny, tereny uprawne (często blisko zbiorników wodnych), tereny bagienne, wilgotne lub okresowo zalewane łąki i pastwiska, okolice jezior i laguny. Lubi rozproszone drzewa, na których może gniazdować lub nocować. Występuje głównie na nizinach, rzadko na wyżynach. Unika terenów zimnych, o częstych opadach atmosferycznych, obszarów wysoko położonych i o gęstej roślinności (np. trzcinowisk i gęstych lasów). W przeciwieństwie do bociana czarnego nie unika siedzib ludzkich i często gnieździ się nawet w środku wsi lub w małych miastach, przeważnie w rejonach z rozległymi dolinami rzecznymi i wilgotnymi łąkami. W Polsce najwięcej bocianich gniazd znajduje się w północno-wschodniej Polsce. Kolonie boćków liczą tam 30-40 gniazd. O ile kolonijne gniazdowanie w północno-wschodniej i wschodniej części kraju jest prawie normalne, o tyle kolonie bocianie na zachód od Wisły są zawsze czymś wyjątkowym. Kolonie bocianie istnieją tu w dolinach większych rzek: Noteci, Warty, Bzury, Odry, i górnej Wisły, są też w dolinie Baryczy i Obniżeniu Legnickim. W dolinie Odry, tuż poniżej ujścia Nysy Łużyckiej, we wsi Kłopot funkcjonuje kolonia licząca około 30 par, ale w tym samym rejonie jest jeszcze 8 innych kolonii.

Śpiew/Głos ♫ 
(Nagranie audio: Tomasz Ogrodowczyk)

Głównie można usłyszeć jego głośny klekot gdy wita się z partnerem w gnieździe, lub w czasie godów, kiedy wygina szyję tak, że głowę kładzie na grzbiecie. Bocian biały umie też pogwizdywać, cicho piszczeć i syczeć.

Rozród i gniazdowanie
Pierwsze, nieliczne jeszcze bociany przylatują zazwyczaj na przełomie drugiej i trzeciej dekady marca (choć niekiedy pojawiają się już na początku tego miesiąca), a ostatnie gniazda bywają zasiedlane w połowie maja. Różnica przylotów między południową a północną Polską wynosi zaledwie 3 dni. Z prowadzonych od lat przez służby meteorologiczne obserwacji fenologicznych wynika, że ogromna większość ptaków przylatuje do nas przed 10 kwietnia. Średnio różnica między przylotem pierwszego i drugiego bociana wynosi 7 dni, ale niekiedy oczekiwanie na partnera przeciąga się do całego miesiąca. Stwierdzono, że bociany białe przywiązują się do danego gniazda i gdy partner długo nie wraca z zimowiska, to inny może zająć jego miejsce. Badania wykonywane w ostatnich latach dowiodły, że bociany łączą się w pary zazwyczaj jedynie na okres budowy gniazda, wysiadywania i wychowywania potomstwa. Teza o powszechnej nierozłączności par bocianich aż „do śmierci” jednego z partnerów, nie znajduje potwierdzenia. Choć są obserwowane przypadki nadzwyczajnego przywiązania i nietypowych zachowań bocianów w parze. Gniazdo w życiu bocianów pełni niezwykle ważną rolę. Jest to miejsce spotkania się partnerów na początku okresu lęgowego, kojarzenia się par, lęgu i wychowu młodych, a także czynnik łączący parę ptaków na cały sezon. Bociany kopulują tylko na gnieździe, co w przypadku innych gatunków ptaków jest raczej rzadkością. Te same gniazda są użytkowane przez wiele lat i wiele bocianich pokoleń. Znane są w Polsce gniazda o udokumentowanej ponad 100-letniej historii. Do takich należy np. gniazdo na kościele w Kościerzycach w powiecie Brzeg, którego budowę odnotowano w parafialnej kronice. Większość gniazd służy bocianom przez kilkadziesiąt lat, choć zwykle nie ma dokładnych informacji o czasie założenia gniazda. Każdego roku powstaje kilka procent gniazd nowych. Ptak, który pierwszy siada na gnieździe (jest to zazwyczaj samiec), natychmiast przystępuje do poprawiania konstrukcji. Znosi materiał, układa gałązki i pilnuje, aby obranego gniazda nie zajął inny bocian. Przylot drugiego ptaka powoduje, że prace nad gniazdem nabierają tempa i zwykle już po dwóch lub trzech dniach gniazdo jest odnowione. Gdy ptaki przystępują do budowy gniazda na nowym miejscu, wystarcza okres kilku dni, aby nadawało się ono do złożenia jaj. W budowę gniazda, a zwłaszcza w znoszenie materiału zaangażowane są przede wszystkim samce. Często jednak przyniesione w dziobie gałązki, samiec składa na brzegu gniazda i dopiero samica układa je w wybranym miejscu. Budowa gniazd jest czynnością regulowaną instynktem. Bywa niekiedy, że gniazdo jest już gotowe, a pęd do jego budowy nie wygasł i wtedy ptak rozpoczyna w pobliżu budowę nowego gniazda. Ptaki niedojrzałe płciowo, nie biorące udziału w lęgach, ćwiczą budowę gniazd, których zazwyczaj powstaje kilka. Konstrukcję gniazda tworzą patyki i gałęzie układane w formie pierścienia. Nieckę środkową, czyli wyściółkę stanowi drobniejszy materiał: siano, słoma, perz, często szmaty, kawałki folii plastikowej lub papieru, a od niedawna nylonowe sznurki. Gniazdo jest nadbudowywane z roku na rok, a także niemal codziennie, w czasie całego okresu lęgowego, uzupełniane nowym materiałem. Podczas pobytu piskląt w gnieździe dokładanie nowego materiału ma także znaczenie dla utrzymania czystości, choć bywa, że ptaki usuwają z gniazda zużyte i pokruszone części wyściółki. Zaobserwowano, że ptaki intensywniej znoszą do gniazd materiał, gdy zbliża się okres deszczowy. Widziane z góry gniazdo bocianie ma przeważnie kształt kolisty, ale bywają też eliptyczne, zwłaszcza gdy podstawę stanowi kilka gałęzi. Średnica gniazda wynosi od 90 do 200 cm, a wymiary niecki wahają się od 80 do 150 cm. Wysokość takiej konstrukcji wynosi zazwyczaj kilkadziesiąt centymetrów, ale bywają znacznie wyższe. Konstrukcje takie mają ogromną masę - nawet dwie lub więcej ton. Umiejscowione są zwykle na drzewie w bezpośredniej bliskości siedzib ludzkich lub na różnych budowlach ludzkich (dach budynku mieszkalnego lub gospodarczego, w ruinach wysokich budynków, na nieczynnych kominach fabrycznych, pylonach, słupach telegraficznych, stogach). Od lat 70. XX wieku gniazda zakładane są coraz częściej na specjalnych platformach umieszczanych przez człowieka na słupach linii telefonicznych lub energetycznych, w niektórych rejonach jest to najczęstszy sposób lokowania gniazd. W Polsce ponad 60% populacji gniazduje na słupach energetycznych. Gniazda najchętniej zakładane są na wysokości 10-20 m nad ziemią. Doświadczenia z hodowli wskazują, że wysokość minimalna akceptowana przez ptaki zdrowe wynosi 2-3 m. Na nieczynnych kominach fabrycznych bywają umieszczane na wysokości ponad 30 m. Stwierdzono też wyjątkowe przypadki budowania gniazda wprost na ziemi. W gniazdach bocianich bardzo często, jako sublokatorzy, gnieżdżą się inne gatunki ptaków. Najczęściej są to wróble domowe i mazurki, ale spotykano tam także szpaki, kawki, pliszki, strzyżyka, a niekiedy nawet pójdźki, pustułki i kraski (te ostatnie gatunki na południu Europy). Pierwsze jaja składane są już na początku drugiej dekady kwietnia, ale średni termin zniesienia pierwszego jaja przypada na 30 kwietnia, natomiast ostatnie zniesienia rozpoczynane są w drugiej, a wyjątkowo nawet w trzeciej dekadzie maja lub nawet na początku czerwca. Samica składa jaja zazwyczaj co 2 doby, od 4 do 7 sztuk. Jaja są różnobiegunowe, bardzo mało wydłużone, raczej pękate o barwie białej, lekko przybrudzonej o tępym węższym biegunie. Średnie wymiary: 72x54 mm. Wysiadywanie rozpoczyna się 4-5 dni po zniesieniu pierwszego jaja, co w naszych warunkach, w przypadku par wcześnie przystępujących do lęgów, przypada na połowę lub koniec drugiej dekady kwietnia. Ponieważ inkubacja jaj trwa 33-34 dni, klucie się pierwszych młodych następuje około 20 maja. Pisklęta opuszczają gniazdo po 55-64 dniach. W wieku 70 dni są już prawie samodzielne, lecz dojrzałość płciową uzyskują dopiero po 2–7 latach. Opieką nad potomstwem zajmują się oboje rodzice. Nie tylko karmią swoje potomstwo, ale i opryskują wodą w upalne dni. Odbycie całego cyklu rozrodczego, od złożenia jaj po wychowanie potomstwa, aż do uzyskania jego samodzielności, jest podstawowym zajęciem bocianów w czasie pobytu w Europie. Cykl ten trwa ok. 100 dni i dlatego jest zrozumiałe, że bociany odchowują tylko jeden lęg w roku, chociaż w niektórych przypadkach dochodzi do dwukrotnego składania jaj. Następuje to w wyniku zniszczenia jaj z różnych przyczyn, ale tylko we wczesnym stadium inkubacji. Ptaki które w późniejszym terminie utraciły zniesienia lub pisklęta przerywają normalną aktywność i do końca sezonu koczują w okolicy gniazda, które jednak często odwiedzają lub na nim nocują. Większość ptaków opuszcza tereny lęgowe w ostatniej dekadzie sierpnia, ale niektóre ptaki, nie obarczone już obowiązkami rodzicielskimi, odlatują przed 15 sierpnia. Ostatnie wędrujące grupy można obserwować jeszcze we wrześniu. Młode ptaki odlatują przed dorosłymi i znikają z lęgowisk stopniowo i bez gromadzenia się w większe grupy, a więc niepostrzeżenie. Ptaki dorosłe gromadzą się licznie na żerowiskach (zgrupowania dochodzące do 50 ptaków), tworząc tzw. sejmiki bocianie. Nasze bociany pokonują trasę ok. 8 tysięcy km, lecąc do Afryki wschodniej i południowej. Ich jesienny przelot z Europy do Afryki trwa ok. 2 miesięcy.

Ochrona
Bocian biały nie jest gatunkiem globalnie zagrożonym wyginięciem, chociaż od stu lat znacznie zmniejszył swą liczebność w wielu obszarach północnej i zachodniej Europy (Szwecja i Włochy), a w innych jest wręcz zagrożony wyginięciem. Bocian jest narażony na cały szereg zagrożeń powodowanych przez człowieka i jego działalność. Należą do nich m.in.: obniżenie poziomu wód gruntowych, melioracje odwadniające, przekształcenia użytków zielonych w pola uprawne, "zadrutowanie krajobrazu", zmiany pokryć dachowych i związane z tym przenoszenie się bocianów na czynne słupy energetyczne, stosowanie w rolnictwie plastikowych sznurków używanych do wiązania siana i słomy. Bocian jest gatunkiem bezpośrednio reagującym na zmiany środowiska, a zwłaszcza na zmieniającą się dostępność zasobów pokarmowych. Wszelkie zmiany w środowisku mają bezpośredni wpływ na efekty lęgów u tego gatunku. W Polsce, z uwagi na spadającą liczebność, gatunek w 1995 roku został objęty programem ochronnym koordynowanym przez Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody "pro Natura" (Program Ochrony Bociana Białego i Jego Siedlisk). Głównym jego elementem jest ochrona zagrożonych gniazd bocianich oraz terenów podmokłych, dla których ptak stał się gatunkiem parasolowym lub tarczowym. Stan bocianiej populacji oddaje bardzo dobrze stan środowiska i w związku z tym bocian jest wykorzystywany jako gatunek wskaźnikowy. Na wielu powierzchniach próbnych prowadzone są systematyczne badania bocianiej populacji. Wyniki tych badań pozwalają przygotowywać programy ochrony określonych terenów. Ponadto bocian jest tak zwanym gatunkiem osłonowym. Oznacza to, że chroniąc jego tereny żerowiskowe i miejsca gniazdowania chroni się wiele rzadkich gatunków roślin i zwierząt nieznanych przeciętnemu człowiekowi. Odbywa się to bez ponoszenia dodatkowych nakładów. Ochrona terenów podmokłych, oczek wodnych, wilgotnych łąk, starorzeczy itp., które są głównymi żerowiskami bociana, pozwala zachować najcenniejsze siedliska z całym zespołem roślin i zwierząt np. ptaki siewkowate czy rzadkie storczyki. Podczas VI międzynarodowego spisu bociana białego w 2004 roku liczebność gatunku oceniono na ok. 230 tysięcy par. Najliczniej gnieździ się na terenie Polski (ok. 52,5 tysiąca par w wieku rozrodczym, ok. 23% światowej populacji), Hiszpanii, Ukrainy, Białorusi, Litwy i Łotwy. Od roku 1999 Towarzystwo Przyrodnicze “Bocian” prowadzi program pt. “Ochrona bociana białego na Nizinie Mazowieckiej”. Bocian biały jest gatunkiem chronionym na mocy Ustawy o Ochronie Przyrody, Konwencji Bońskiej, Berneńskiej, Ramsarskiej, a także wymienianym w tzw. Dyrektywie Ptasiej Unii Europejskiej.

Wizerunek bociana białego w kulturze ludowej
Od zawsze, bociana białego kojarzono z odnową życia, odradzaniem się przyrody i pobudzaniem jej żywotnych sił. Ludność z wytęsknieniem oczekiwała wiosną na przylot bocianów. Ich widok był czymś radosnym, powodem do świętowania. Np. wypiekano obrzędowe pieczywo w kształcie bocianich łap, obdarowywano się biało-czerwonymi plecionkami i noszono je potem dla zapewnienia sobie radości i siły życia. Bociany były wyczekiwane i pożądane, a każdy właściciel domostwa chciał mieć gniazdo bociana na swoim dachu lub na pobliskim drzewie. Gospodarze na budynkach umieszczali koło lub bronę, aby zachęcić ptaki do założenia gniazda. Dawni Słowianie kojarzyli bociany z miłością, małżeństwem i rodzicielstwem. W tej dziedzinie wykształciły się rozmaite rytuały i wierzenia, jak to że bociany zabierają ze sobą dusze mających się narodzić dzieci i po przylocie, wpuszczają je do wybranych domów przez komin, „aby mogły wstąpić w łona kobiet”. Dziś po tych wierzeniach nie ma już (chyba?) śladu, jednak nadal symbolicznie przedstawia się bociana z niemowlęciem w pieluszce a figurki takie można spotkać i kupić wszędzie. Na podstawie typowych lub nietypowych zachowań bocianów – klekotu, żerowania, wychowywania potomstwa – przewidywano pogodę, np. burzę i deszcz, a na dłuższą metę – wyrokowano o urodzaju lub roku słabym dla plonów. Według wierzeń, bocian miał zdolność oddalania ognia od domostwa dzięki swym czerwonym nogom i dziobowi, przypisywano mu moc odganiania chmur, burz i piorunów, a także zdolności lecznicze. Mimo ogromnego szacunku dla tego ptaka, dopuszczano jego zabicie celem wydobycia narządów umożliwiających wyleczenie np. reumatyzmu, bólu oczu, zapalenia stawów. Generalnie jednak, bociany były traktowane w szczególny sposób jako istoty duchowe, przybywające spoza granic ziemskiego świata i zabicie tego ptaka uznawano za grzech śmiertelny. Również niedopuszczalne i potępiane było okaleczanie ptaka, dokuczanie mu, zakłócanie spokoju, niszczenie gniazda czy lęgu. Najdawniejsze słowiańskie wierzenia podają, że Stwórca zamienił pewnego człowieka w bociana za karę, kiedy ów nieszczęśnik nie wywiązał się z powierzonego mu zadania utopienia w rzece worka z gadami, płazami i robactwem, ale otworzył go. Od tego czasu, bociany odżywiają się tym wszystkim, co wypełzło, wyskoczyło i wyleciało z worka …


Opracowała:   Hanna Żelichowska