ścisłaosiadły

Systematyka
Rząd: wróblowe (Passeriformes)
Rodzina: wróble (Passeridae)
Gatunek: wróbel zwyczajny (Passer domesticus)

Charakterystyka
  Krzepki, o tęgawym tułowiu i dość dużej głowie z mocnym, grubym dziobem . Upierzenie dość „luźne” i sute, często zdaje się rozczochrane. U samca wierzch ciała brązowy z ciemniejszymi, podłużnymi paskami, kuper i spód ciała – szare. Policzki białawe, szare ciemię z kasztanowymi bokami, kasztanowy kark, brak czarnej plamki na policzku typowej dla mazurka. Wyraźny biały pasek pokrywowy. Czarny śliniak, kantarek i okolice oka. Przy zewnętrznej części oka bardzo mała, biała plamka. Dziób w okresie lęgowym czarny, a poza nim szaro-beżowy  a nogi brązowe lub brązowawo-różowe. Samice o szarobrązowym upierzeniu, na grzbiecie paskowanym, bez wyraźnych cech charakterystycznych. Nad okiem nie zawsze wyraźna jaśniejsza brew. Młode podobne do samic, przy czym młody samczyk ma podbródek ciemny, a samiczka – prawie biały. Po ok. 2 miesiącach od wyklucia, młode stają się podobne do ptaków dorosłych. W pierwszym roku życia, młode wróble mają kasztanowo-brązowe tęczówki oczu, które potem stają się ciemno-brązowe. Po okresie lęgowym samce przepierzają się całkowicie. Na wiosnę dopiero ukazuje się kolorowe upierzenie wróbla. Charakterystyczna jest dla tych ptaków przycupnięta postawa, ze zgiętymi nogami, gdy siedzi oraz dość niezdarny, „wiercący” się lot z nieustannymi furkoczącymi uderzeniami skrzydeł. Lata często przysiadając. Pokonuje w ten sposób niewielki dystans. Po ziemi porusza się charakterystycznymi skokami. Wróble uwielbiają kąpiele. Kąpią się nie tylko w wodzie, ale także w piachu i w pyle. Wygrzebują dołek, w którym kręcą się, obsypując piaskiem i intensywnie trzepiąc piórkami, żeby pozbyć się pasożytów.

Wielkość
   Ze względu na fakt, że wróbel jest najbardziej  znany i popularny,  często w Atlasach służy jako porównanie podczas opisywania rozmiarów innych gatunków ptaków. To ptak wielkości kurzego jaja, który bez trudu zmieści się  w garść męskiej dłoni.

długość ciała 14-16cm
rozpiętość skrzydeł  21-25cm
waga 25-30 g  (mniej więcej tyle, co połowa wagi kurzego jaja).

Pokarm
  Głównie nasiona zbóż, chwastów, drzew i krzewów, a wiosną drobne owady. Pisklęta wróbel karmi prawie wyłącznie owadami, a kiedy podrosną , podaje im rozdrobnione nasiona (np. słonecznika), a nawet znalezione kawałki pieczywa i kaszy.  Dorosły wróbel  korzysta z ludzkiej szczodrobliwości i żywi się podrzuconymi przez człowieka okruszkami pieczywa oraz ziarnem. Będąc ptakiem osiadłym, wróbel  niechętnie się przemieszcza w poszukiwaniu pożywienia. Jeśli jednak wystąpi taka konieczność,  jego wędrówki rzadko przekraczają odległość 2 km..

Śpiew ♫ 
(Nagranie audio: Henryka Kwiatkowska)


  Zarówno głos wabiący, jak i śpiew wróbla domowego, składa się z rytmicznie powtarzanych, mało melodyjnych dźwięków  z wyraźnie oddzielonymi pojedynczymi sylabami.  Jest to głośne (szczególnie w stadzie) ćwierkanie, wesołe, piskliwe, czasami dźwięki składają się na piosenkę.  W obliczu zagrożenia i w przypadku podniecenia głos wróbla przechodzi w trzeszczące, ostrzegawcze zawołania..

Rozród i gniazdowanie
  Gniazda zakładane na drzewach lub w słabiej chronionych miejscach są dużymi, kulistymi budowlami z wejściem z boku, składającymi się ze słomy, pierza, suchych traw, szmat, papieru itp. Taki sposób budowy gniazda (zakrytego od góry dla ochrony przed słońcem) rzadko spotyka się w klimacie umiarkowanym i wskazuje na obce pochodzenie wróbla z klimatu znacznie cieplejszego niż nasz.
  Gniazda umieszczone w dziurach i szczelinach są budowane mniej starannie. Są zwykle stosikami  słomy i suchej trawy o wielkości zależnej od dostępnej przestrzeni. Głównym budowniczym gniazda jest samiec.  Zaprasza on do współpracy samice,  a która do niego dołączy, pomaga mu wykończyć gniazdo. Długoletnie pary budują lub naprawiają gniazda razem. W porze gniazdowania wróble są agresywne w stosunku do innych wróbli oraz innych drobnych ptaków. Niekiedy wróble zakładają swoje gniazdo na szczycie zamieszkałego gniazda innego ptaka z żywymi pisklętami lub w szczelinach np. gniazda bociana.
  Wróble są monogamiczne  i żyją w długotrwałych, wielosezonowych związkach. Samce tokują, zabiegając o samicę specyficzną postawą i wabiącym głosem. Okres  lęgowy trwa od kwietnia do sierpnia. W tym czasie wróble wyprowadzają 2-4 lęgi. W jednym lęgu samica składa 3-5 białych, niebieskobiałych, bladozielonych lub szarych jaj z plamkami jasnoszarymi, o wadze niespełna 3 g, które wysiaduje na zmianę z samcem przez 11-14 dni. Pisklęta wykluwają się nagie, bez kępek puchu. Mają dziobki z żółtymi zajadami i różowym wnętrzem.
   Młode (gniazdowniki) opuszczają gniazdo po ok. 17 dniach, jednak nadal są dokarmiane przez rodziców przez ok. 2 tygodnie. Młode wróble intensywnie żebrzą o pokarm, głośno krzycząc i otwierając szeroko dziobki.  
  Niedojrzałe jeszcze wróble łączą się w stada, które wspólnie żerują i nocują. Na jesieni, po okresie pierzenia, dołączają do nich osobniki dorosłe. Średnia długość życia wróbla to 10 lat.

Biotop
  Osiedla ludzkie i ich najbliższe otoczenie.  Bardzo rzadko spotykany z dala od ludzkich siedzib. Ptak  osiadły. Wróbel domowy gnieździ się w załomach murów, szczelinach budynków, dziuplach, wśród gałązek krzewów i żywopłotów, jak również wśród pędów dzikiego wina i bluszczu pokrywającego ściany budynków. Zajmuje również budki lęgowe oraz gniazda jaskółek i bocianów.


Wróble zamieszkiwały niegdyś suche regiony i gniazdowały na skałach oraz w ciernistych krzewach. Do Europy wróbel dopiero dotarł pod koniec ostatniego zlodowacenia. W pobliżu siedzib ludzkich zaczął się pojawiać prawdopodobnie dopiero w ósmym wieku p.n.e. W XVII wieku wróble domowe występowały w całej Europie Środkowej. Od połowy XIX wieku osiedliły się także na większości terenów Ameryki Północnej i południowej, i na południu Afryki, na Nowej Zelandii i wielu innych wyspach, gdzie oznaczały często zagładę dla pierwotnie żyjących tam i żywiących się ziarnem ptaków.
W XIX i XX wieku należał do najpowszechniej występujących gatunków na terenach Polski, przenikając do języka potocznego i kultury ludowej we wszystkich regionach. Według badań, opublikowanych w 2003 roku, w Polsce był to bardzo liczny ptak lęgowy. Jednak już w roku 2004 wróbel zwyczajny został objęty ścisłą ochroną gatunkową. Z badań i obserwacji wynika, że jego liczebność spada w całej Europie, np. w Wielkiej Brytanii i Holandii od lat 80. XX wieku spadła niemal dwukrotnie. Najprawdopodobniej, spadek ten jest spowodowany kilkoma czynnikami, występującymi równocześnie. Należą do nich:
- coraz mniej miejsc lęgowych (renowacje budynków, ocieplanie elewacji itp., wycinanie krzewów),
- spadek ilości owadów wskutek skażenia chemicznego gleby i większej intensywności zabiegów rolniczych i ogrodniczych,
- ogólny wzrost higieny (człowiek szczelnie opakowuje swoje śmieci i ptaki mają trudniejszy dostęp do potencjalnego źródła pokarmu),
- spadek ilości łatwo dostępnego dla ptaków owsa w wyniku zniknięcia z ulic konnych pojazdów zaprzęgowych,
- spadek ilości łatwo dostępnego dla wróbli ziarna jęczmienia oraz pośladu i otrąb pszennych związane ze znacznym zmniejszeniem przydomowej hodowli drobiu,
- drapieżnictwo (sroki, wrony, koty domowe, krogulce, puszczyki)
- konkurencja innych ptaków (np. gołębi) o pokarm.

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznała go za gatunek wymierający. We wszystkich krajach UE objęty jest całoroczną ochroną.
Dzień 20 marca od kilku lat obchodzony jest jako Międzynarodowy Dzień Wróbla. Celem obchodów tego święta jest zwrócenie uwagi na problemy ekologiczne środowiska i samego wróbla, który żyje tak blisko nas, że prawie go nie dostrzegamy. Jednak widoczne jest zmniejszenie się wróblej populacji.
 

Opracowała:  Hanna Żelichowska